Szkło - skąd się wzięło?

Historia szkła i szklarstwa

Nie wiadomo dokładnie, kto i kiedy wynalazł szkło, wiadomo natomiast, że było to bardzo dawno temu i prawdopodobnie, jak wiele wynalazków w historii ludzkości, także wynalezienie szkła nastąpiło przypadkowo.

Istnieje pewna romantyczna opowieść mówiąca o tym, że to Fenicjanie wynaleźli szkło, rozpalając ognisko na piaszczystym wybrzeżu, podczas jednej ze swoich wypraw handlowych. Rankiem, kiedy ognisko wygasło, wśród resztek spalonego drewna znaleźli błyszczące twarde kulki i jako że posiadali wysoko rozwinięty zmysł handlowy uznali, że taki wynalazek będzie się cieszył powodzeniem na świecie.

Dziś wiadomo jednak, że opowieść ta nie jest odzwierciedleniem rzeczywistości, ponieważ tak naprawdę szkło było znane już znacznie wcześniej. Najstarsze znane nam wyroby ze szkła pochodzą z Mezopotamii i Egiptu i ich powstanie datuje się na ok. 3400 rok p.n.e. Wyroby te jednak zupełnie znanego nam dziś szkła nie przypominają. Są matowe, nieprzejrzyste i bez wyraźnego koloru.

Z biegiem czasu ludzie nauczyli się barwić szkło, co spowodowało, że każda bogata i elegancka dama w całym ówczesnym świecie traktowała kolorowe paciorki szklane jako obowiązkową ozdobę. Fenicjanie zaś wynaleźli formowanie szkła poprzez rozdmuchiwanie, co przyśpieszyło i ułatwiło produkcję naczyń szklanych, w dalszym ciągu jednak szkło nie było tym połyskliwym i przejrzystym tworzywem, jakie znamy dziś. Bardziej zbliżone do obecnego wyglądu szkło udało się wyprodukować dopiero Rzymianom, poprzez dodanie do masy szklanej rudy manganu. Wówczas to szkło stało się wyrobem bardzo luksusowym i pomimo faktu, że było w Rzymie powszechnie stosowanym tworzywem, to jednak jego wartość przekraczała możliwości nabywcze zwykłych śmiertelników. Konsul rzymski Pompejusz z jednej ze swoich wypraw przywiózł do Rzymu szklany, bogato zdobiony puchar do mleka, za który cesarz Neron zapłacił 300 talentów. Była to olbrzymia kwota odpowiadająca dzisiaj kilku milionom dolarów.

Szkło i sposoby jego produkcji niewiele się zmieniały na przestrzeni wieków. Wiedza na temat wytwarzania szkła była przekazywana z pokolenia na pokolenie przez długie lata w prawie niezmienionej postaci.

W średniowieczu miejscem, gdzie technologia produkcji szkła była najintensywniej udoskonalana, stała się Wenecja. Szkło wytwarzane przez weneckich mistrzów stało się bardziej przezroczyste i twardsze, jego dobrą jakość próbowano naśladować w innych miejscach na świecie, jednak z marnym skutkiem. Ten fakt, oraz wysokie ceny wyrobów szklanych pochodzących z Wenecji spowodowały, że wiele ówczesnych mocarstw próbowało podstępem zdobyć posiadaną przez weneckich rzemieślników wiedzę. Próbowano ich porywać lub przekupić, byle tylko uzyskać dostęp do ich tajemnic. Z tego powodu w XIII wieku produkcję z Wenecji przeniesiono na wysepkę Murano, gdzie łatwiej było zapewnić bezpieczeństwo zarówno mistrzom szklarskim jak i recepturom i technologii. Dodatkowo wprowadzono niezwykle surowe prawa, by zapobiec wyciekom tajników produkcji szkła. Przekazywano je z pokolenia na pokolenie w najściślejszej tajemnicy i tylko na terenie Murano. Za próbę opuszczenia wyspy groziło obcięcie ręki, a za próbę wywiezienia tajemnic skazywano na długoletnie więzienie lub galery. Nawet córki mistrzów szklarskich mogły wychodzić za mąż tylko za Wenecjan. Te rygorystyczne metody sprawdzały się przez ponad 200 lat i w tym czasie Wenecjanom udało się utrzymać monopol na produkcję luksusowych naczyń oraz szklanych płytek, z których powstawały mozaiki. Pod koniec XV wieku szkło Weneckie zdominowało europejskie rynki.

Dziś Murano nie ma już monopolu na produkcję eleganckiego szkła, jednakże nadal szkło stamtąd zachwyca pięknem i wyjątkową jakością. Będąc w Wenecji na pewno warto kupić jakiś szklany drobiazg na pamiątkę, pomimo faktu, że nadal ? tak jak przed wiekami ? szkło weneckie jest koszmarnie drogie...

Od XVII wieku nastąpił poważny rozwój europejskiej produkcji szkła. Rolę lidera w branży szklarskiej przejęły Czechy. Przyczyniło się do tego wyprodukowanie tzw. "czeskiego kryształu", czyli szkła potasowo-wapiennego zwanego inaczej kredowym. Przełom nastąpił w 1683 roku, kiedy jeden z Czeskich rzemieślników po raz pierwszy dodał do masy szklanej kredy i węglanu potasu. Uzyskał w ten sposób bardziej szlachetne szkło, charakteryzujące się większą twardością oraz bardziej błyszczące. Pod koniec XVII wieku Anglicy odkryli, że przez dodanie tlenku ołowiu można szkło udoskonalić jeszcze bardziej.

Rozwój nauk technicznych w XIX stuleciu przyniósł znaczny skok technologiczny w wytwarzaniu szkła. Natomiast od początku dwudziestego wieku nastąpił w szklarstwie gwałtowny rozwój mechanizacji oraz automatyzacji. Tradycyjne metody wytwarzania szkła zaczęły być wypierane przez metody naukowe oparte na wiedzy z dziedziny chemii i fizyki.

W Polsce najstarsze wyroby ze szkła, pochodzące z przełomu X i XI w., odkryto w Wolinie, natomiast pierwszy warsztat szklarski z przełomu XII i XIII wieku odkryto w Kruszwicy. W XVI wieku w Polsce pracowało już około 30 hut szkła, zaś produkcja szkła stołowego, zwierciadeł i szyb największy rozkwit osiągnęła w wieku XVIII.

Obecnie Polska jest znanym producentem różnych rodzajów szkła użytkowego i ozdobnego, a swego rodzaju zagłębiem szklarskim z bogatymi tradycjami jest Krosno i jego okolice.